LÌ, ARANDA AL CAMIN… Cit Canton Piemontèis, cudì da Fabrizio Livio Pignatelli
Ij Torcèt, dosse bontà Sabàude…
A son na veja galuparìa ch’a riva dal lontan 1700! Le famose ‘pastedosse’ nassùe tant për fé contente le masnà; ma con ël temp, ësti “torchietti” dventà peui an nòsta lenga “ij torcèt” a son ëvnù un doss piasì për minca piemontèis. Disoma sùbit che a-i é nen na sola arseta për feje dabin, përchè la longa stòria a part da la cusin-a pòvra dla campagna, fin-a a rivé a cola sgnora e blagheura dle pastissarìe dij Savoia. As conta che la Regin-a Margherita a na sbalafrèissa ‘d chi tanti e sensa cognission, un doss vissi! Tut a l’é partì da j’anventive ‘d chèiche brave cusinere che con pòch o gnente a l’han savù tiré fòra e fosoné un sempi boconin, arbicioland la lenga e dcò ‘l pòrtafeuj… Ant le meison contadin-e ‘d na vòta a l’era franch normal che doe o trè vire al mèis as vischèissa la fornasa dël borgh (a servìa për vàire famije…) për fé cheuse ‘l pan. A la fin ëd la fornà, con la pasta vansà as fasìo ij torcèt. As giontava ‘d butir (se a-i na j’era…) dësnò un pòch ëd lard fondù, na frisa ‘d sucher o d’amel ëd castagn e va-là! As modlavo a cheur-bislongh e prima ‘d buteje ‘n forn, na bela ‘mbërlifada d’euv. Pì tard, con l’andan-a dël temp a son butasse pròpe tuti a fé ij torcèt. Prima ij panaté; a na fasìo tanti, tuti bin fàit, motobin pregn ëd butir e sucher. Chi a ‘ndasìa a pijé na mica ‘d pan (nen sèmper, ma bin soens) a na pijava un sachèt. A disìo ‘n rijand: “a son për ij matòt e le matòte!” An verità peui tuti a ciapavo da lì. Ma ‘l pì dle vòte ij sold a mancavo e donca a ventava mach vardeje ‘n vetrin-a, mangeje con j’euj e speré për n’àuta vira. Quand che ij torcèt a son rivà ‘nt le grinfe dij cusiné Sabàud, tut a l’é trasformasse ‘nt un paradis. Lì, as fasìa un ver travaj da pastissé e le arsete a fosonavo da festa. Da col moment ij torcèt a son anrichisse dë spatuss (sfoggio) e ‘d nobiltà, lassand për sèmper le soe antiche parentele contadin-e e con bela vestimenta a l’han tacà a fé da soagn a sambajon e cicolate càude. Ancheuj ij torcèt ch’i conossoma e ch’i mangioma a son, contacc, giusta coj-lì, ij Sabàud. Pecà nen podèj prové coj d’antan, fàit mach con lard fondù, amel ëd castagn, pasta da pan e tanta fam…
Sapiense d’antan
Ël vent ëd fërvé a fà giré “ij rovèt” ai masoè!
N’amis ver a val ëd pì che sent parent.
Andossì ‘l mèis ëd fërvé a l’é sèmper malfé…
Poesìe ‘d Piemont
Tut lòn ch’am basa
Mach un senté che pian pianòt a cala
con tante fior arlongh, ant l’erba s-ciassa:
na laserda ch’a scapa, na lumassa
ch’a bogia adasi e ‘l vòl ëd na farfala
ch’a svolassia e gasagna sl’eva uguala.
Tra rama e rama ‘l sol a fà cabassa;
na nebia an cel, ma ‘l vent la dësbarassa
e l’arsigneul mach a subié s’argala.
Vive parèj – trames a la natura –
posà s’na rama ch’a s’arlama al vent,
gòdi la pas dël bòsch e l’aria pura.
Sentime lì dë dnans o franch da mira
la presensa ‘d Quaicòs… e an col moment
eufri mia gòj con lòn che antorn m’ispira!
Don Michele Fusero (1916-2006 prèive-poeta dij Brandé)
